Το πρόσωπο που  παγώνει:

η σιωπή που ένα παιδί τη νιώθει σαν απώλεια

Υπάρχουν μορφές πόνου που δεν κάνουν θόρυβο.

Δεν αφήνουν μελανιές, ούτε δυνατές αναμνήσεις από φωνές ή τιμωρίες. Κι όμως, μένουν βαθιά χαραγμένες στο σώμα και στον τρόπο που σχετιζόμαστε. Μία από αυτές είναι η εμπειρία του «παγωμένου προσώπου».

Το Still Face Experiment

Στην αναπτυξιακή ψυχολογία υπάρχει ένα πολύ γνωστό πείραμα, το Still Face Experiment, του Edward Tronick. Στο πείραμα αυτό, μια μητέρα παίζει φυσιολογικά με το βρέφος της: χαμογελά, ανταποκρίνεται, μιλά, συναντά το βλέμμα του. Ξαφνικά όμως, σταματά. Το πρόσωπό της γίνεται ανέκφραστο. Δεν ανταποκρίνεται πια στα σήματα του παιδιού.

Αυτό που είναι συγκλονιστικό: η αναστάτωση στο βρέφος εμφανίζεται μέσα σε λίγα μόλις δευτερόλεπτα. Τόσο εγγεγραμμένη είναι στο νευρικό σύστημα η ανάγκη για συναισθηματική ανταπόκριση  ,δεν είναι επιλογή ή «υπερβολή», είναι βιολογική αναγκαιότητα.

Το βρέφος αρχικά προσπαθεί να επαναφέρει τη σύνδεση. Χαμογελά περισσότερο. Κινείται. Καλεί τη μητέρα πίσω στη σχέση. Όταν όμως η ανταπόκριση δεν έρχεται, κάτι αλλάζει. Εμφανίζεται ένταση, αγωνία, αποδιοργάνωση. Το παιδί μοιάζει να χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του.

Για έναν ενήλικα, ένα ανέκφραστο πρόσωπο μπορεί να μοιάζει ασήμαντο. Για ένα παιδί όμως, η απουσία συναισθηματικής ανταπόκρισης μπορεί να βιωθεί σαν ρήξη του δεσμού.

Η συναισθηματική παραμέληση μέσα στην οικογένεια

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει πολλές φορές και μέσα στις οικογένειες ,όχι απαραίτητα με φωνές ή σκληρές τιμωρίες, αλλά μέσα από αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν συναισθηματική παραμέληση . Δεν είναι πάντα κάτι που γίνεται, είναι συχνά κάτι που δεν γίνεται ,η αγκαλιά που δεν ήρθε, η ερώτηση που δεν έγινε, η παρουσία που αποσύρθηκε χωρίς εξήγηση.

Υπάρχουν γονείς που όταν πληγώνονται, θυμώνουν ή απογοητεύονται, «παγώνουν». Το πρόσωπο σκληραίνει. Η φωνή χάνεται, αποσύρουν την επαφή τους. Μερικές φορές για ώρες. Άλλες φορές για μέρες.

Και τότε το παιδί αρχίζει να ζει μέσα σε μια σιωπηλή αγωνία: «Τι έκανα λάθος;» «Πώς να το διορθώσω;» «Πώς να με ξαναδεί;»

Για το παιδί, η αποσύνδεση από τον σημαντικό άλλον δεν μοιάζει με απλή απόσταση. Μοιάζει με απώλεια ασφάλειας.

Η προσωποκεντρική θεώρηση του Carl Rogers

Από προσωποκεντρική σκοπιά, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Carl Rogers πίστευε ότι ο άνθρωπος δεν αναπτύσσεται απλώς μέσα σε ένα περιβάλλον αλλά αναπτύσσεται μέσα σε σχέσεις. Και συγκεκριμένα, μέσα σε σχέσεις που χαρακτηρίζονται από τρεις βασικές συνθήκες: ενσυναίσθηση, αυθεντικότητα και άνευ όρων θετική αποδοχή.

Η ενσυναίσθηση δεν σημαίνει απλώς να καταλαβαίνεις τι νιώθει ο άλλος. Σημαίνει να μπαίνεις στον κόσμο του χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου, να βλέπεις μέσα από τα μάτια του παιδιού, χωρίς να το διορθώνεις ή να το αξιολογείς. Η αυθεντικότητα σημαίνει ότι ο ενήλικας δεν φοράει μάσκα: είναι παρών, πραγματικός, και συναισθηματικά ειλικρινής. Και η άνευ όρων αποδοχή σημαίνει ότι η αγάπη και η εκτίμηση δεν εξαρτώνται από τη συμπεριφορά του παιδιού δεν κερδίζονται και δεν χάνονται.

Το παγωμένο πρόσωπο είναι σχεδόν το αντίθετο αυτής της εμπειρίας. Όταν η συναισθηματική παρουσία αποσύρεται ως μορφή τιμωρίας ή ελέγχου, το παιδί συχνά δεν καταλαβαίνει: «Η μαμά είναι θυμωμένη.» Καταλαβαίνει: «Χάνομαι μέσα στα μάτια της. Δεν υπάρχω»

Ο Rogers μιλούσε για τους λεγόμενους «όρους αξίας» ,την εμπειρία του παιδιού που μαθαίνει ότι η αγάπη δεν είναι δεδομένη, αλλά κερδίζεται υπό συνθήκες. Όταν ένα παιδί βιώνει την παρουσία του γονέα ως κάτι εύθραυστο και αβέβαιο, αρχίζει να διαμορφώνει έναν εαυτό που λειτουργεί για να ικανοποιεί τους άλλους , όχι για να εκφράζει τον εαυτό του. Μαθαίνει να προσαρμόζεται υπερβολικά, να φοβάται τη σύγκρουση, να αγωνιά βαθιά όταν κάποιος απομακρύνεται συναισθηματικά.

Αυτή η διαδικασία δεν είναι συνειδητή. Το παιδί δεν «αποφασίζει» να γίνει ανθρωπάρεσκο ή να αποφεύγει τη σύγκρουση. Απλώς το σύστημά του προσαρμόζεται σε ένα περιβάλλον όπου η συναισθηματική ασφάλεια είναι υπό όρους.

Τα ίχνη στην ενήλικη ζωή

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί ενήλικες σήμερα δυσκολεύονται τόσο έντονα απέναντι στην αδιαφορία ή στη συναισθηματική απόσταση. Ένα μήνυμα που δεν απαντήθηκε. Ένα ψυχρό βλέμμα. Μια ξαφνική απομάκρυνση. Και το σώμα ενεργοποιείται σαν να απειλείται.

Κάποιοι προσπαθούν απεγνωσμένα να επαναφέρουν τη σύνδεση. Άλλοι παγώνουν και οι ίδιοι. Άλλοι χάνουν την επαφή με τις δικές τους ανάγκες για να μη χάσουν τον άλλον.

Συχνά χαρακτηρίζουν τον εαυτό τους «υπερβολικό» ή «πολύ ευαίσθητο». Όμως πολλές φορές δεν πρόκειται για υπερβολή. Πρόκειται για ένα νευρικό σύστημα που κάποτε έμαθε ότι η αγάπη μπορεί να εξαφανιστεί χωρίς εξήγηση.

Το δύσκολο είναι ότι αρκετοί γονείς δεν το κάνουν από πρόθεση να πληγώσουν. Πολλοί μεγάλωσαν κι οι ίδιοι με σιωπή, απόσυρση ή συναισθηματική ψυχρότητα. Έμαθαν ότι έτσι «μπαίνουν όρια», έτσι ελέγχεται ο θυμός ή έτσι προστατεύεται κανείς από τον πόνο. Όμως για ένα παιδί, η παρατεταμένη ψυχρότητα δεν βιώνεται ως όριο. Βιώνεται ως εγκατάλειψη της σχέσης.

Και ίσως εδώ βρίσκεται κάτι πολύ σημαντικό για όλους μας , ως γονείς, σύντροφοι, φίλοι ή θεραπευτές: το παιδί δεν χρειάζεται τέλειους ανθρώπους. Χρειάζεται ανθρώπους που, ακόμη και μέσα στη δυσκολία, μπορούν να παραμένουν συναισθηματικά παρόντες. Να μπορούν να πουν: «Είμαι θυμωμένος. Χρειάζομαι λίγο χρόνο. Αλλά δεν εξαφανίζομαι από τη σχέση μας.»

Κι αν αναγνωρίζεις αυτό το μοτίβο στον εαυτό σου;

Πολλοί ενήλικες φτάνουν σε ένα σημείο όπου βλέπουν καθαρά: έτσι μεγάλωσα. Και μαζί με αυτή την αναγνώριση έρχεται συχνά ένα μείγμα από ανακούφιση και πόνο. Ανακούφιση, γιατί επιτέλους βγαίνει νόημα από κάτι που φαινόταν «δικό σου ελάττωμα». Πόνος, γιατί καταλαβαίνεις τι δεν πήρες.

Νομιμοποίησε την εμπειρία σου.

Το ότι δεν υπήρχε φωνή ή χτύπημα δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχε πόνος. Η συναισθηματική παραμέληση αφήνει πραγματικά ίχνη ,στον τρόπο που σχετίζεσαι, στο πώς ανταποκρίνεσαι στην απόσταση, στο πόσο δύσκολα εμπιστεύεσαι ότι οι άλλοι θα παραμείνουν.

Παρατήρησε τα μοτίβα χωρίς να τα κρίνεις.

Τείνεις να υποχωρείς όταν κάποιος απομακρύνεται; Να ζητάς συνεχώς διαβεβαιώσεις; Να παγώνεις κι εσύ; Αυτές οι αντιδράσεις δεν είναι αδυναμίες. Είναι παλιές στρατηγικές επιβίωσης που κάποτε είχαν νόημα.

Ψάξε για σχέσεις που επανορθώνουν.

Είτε στη θεραπεία, είτε σε φιλίες ή συντροφικότητες όπου βιώνεις σταθερή παρουσία , το νευρικό σύστημα μαθαίνει μέσα από νέες εμπειρίες, όχι μόνο μέσα από γνώση.

Να είσαι υπομονετικός με τον εαυτό σου.

Αυτά τα μοτίβα δεν αλλάζουν από τη μια μέρα στην άλλη. Αλλάζουν σταδιακά, μέσα σε σχέσεις που αποδεικνύουν ,ξανά και ξανά ,ότι η αγάπη δεν εξαφανίζεται.

Γιατί τελικά ο άνθρωπος δεν διαμορφώνεται μόνο από τα λόγια που ακούει, αλλά και από το βλέμμα μέσα στο οποίο συνεχίζει να υπάρχει.

Βιβλιογραφία

Tronick, E. Z. (1989). Emotions and emotional communication in infants. American Psychologist, 44(2), 112–119.

Rogers, C. R. (1959). A theory of therapy, personality, and interpersonal relationships. In S. Koch (Ed.), Psychology: A study of a science (Vol. 3). McGraw-Hill.

Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Webb, J. (2012). Running on empty: Overcome your childhood emotional neglect. Morgan James Publishing.

Schore, A. N. (2003). Affect dysregulation and disorders of the self. Norton.

Siegel, D. J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Press.

we do, and how we're committed to quality and great service. Join us as we grow and succeed together. We're glad you're here to be a part of our story.