ΑΡΘΡΑ

.

Ψυχοθεραπεία & Σχέσεις-Ενδοterra

Γιατί πέφτω πάντα στον λάθος άνθρωπο;

Πολλοί άνθρωποι μπαίνουν ξανά και ξανά σε σχέσεις που τους πληγώνουν. Η ψυχοθεραπεία σήμερα δεν το βλέπει ως «αδυναμία χαρακτήρα». Το βλέπει ως κάτι που διαμορφώθηκε βαθιά μέσα στο νευρικό σύστημα και στις πρώτες σχέσεις.

Ειρήνη Κασιμάτη

«Πώς γίνεται να μην το βλέπω;» «Γιατί πάλι διάλεξα άνθρωπο που με απορρίπτει;» «Γιατί ενώ καταλαβαίνω λογικά ότι δεν μου κάνει, δεν μπορώ να φύγω;» Αυτές οι ερωτήσεις επαναλαμβάνονται σε πολλές ζωές — και αξίζουν μια βαθύτερη απάντηση από το «φταίει η επιλογή σου».

Ο δεσμός που σχηματίζεται νωρίς

Ο Bowlby, μέσα από τη θεωρία δεσμού, έδειξε πως οι πρώιμες σχέσεις με τους φροντιστές γίνονται εσωτερικά μοντέλα για το τι σημαίνει αγάπη, ασφάλεια και εγγύτητα. Αν ένα παιδί μεγάλωσε με αστάθεια, φόβο, απόρριψη ή συναισθηματική ασυνέπεια, τότε το σώμα και ο ψυχισμός του μαθαίνουν πως η αγάπη συνδέεται με αγωνία και υπερεπαγρύπνηση.

Η Mary Main και άλλοι ερευνητές του αποδιοργανωμένου δεσμού περιγράφουν ακριβώς αυτό το παράδοξο: το ίδιο πρόσωπο που αποτελεί πηγή φόβου είναι ταυτόχρονα και η μοναδική πηγή παρηγοριάς. Έτσι δημιουργείται ένας εσωτερικός διχασμός:

«Σε χρειάζομαι — αλλά σε φοβάμαι.»

Το σώμα θυμάται

Ο Bessel van der Kolk, ο Allan Schore και ο Louis Cozolino εξηγούν ότι αυτές οι εμπειρίες δεν μένουν μόνο ως «αναμνήσεις». Εγγράφονται στο νευρικό σύστημα. Το σώμα συνηθίζει την ένταση, την αστάθεια, την αγωνία. Και τότε, αργότερα, ένας ήρεμος και διαθέσιμος άνθρωπος μπορεί να βιώνεται παράξενα «άδειος», ενώ ένας απρόβλεπτος ή απορριπτικός να μοιάζει μαγνητικά οικείος.

Γι' αυτό πολλοί άνθρωποι λένε: «Ξέρω ότι δεν μου κάνει… αλλά κάτι με τραβάει.» Δεν τους τραβά απαραίτητα ο άλλος άνθρωπος. Τους τραβά μια παλιά εσωτερική εμπειρία που ζητά ασυνείδητα να ολοκληρωθεί, να διορθωθεί — ή απλώς να ξαναζωντανέψει, γιατί είναι γνώριμη.

Επανάληψη και εσωτερικά κομμάτια

Η ψυχοδυναμική σκέψη μιλά εδώ για repetition compulsion (Freud): την ασυνείδητη τάση να επαναλαμβάνουμε παλιά σχεσιακά μοτίβα. Οι θεωρίες object relations (Fairbairn, Winnicott, Kernberg) εξηγούν πως εσωτερικεύουμε σχέσεις και αργότερα τις αναπαράγουμε χωρίς να το συνειδητοποιούμε.

Τα ego states και οι προσεγγίσεις parts work περιγράφουν κάτι πολύ ανθρώπινο: δεν λειτουργούμε πάντα ως ένας ενιαίος «ενήλικας εαυτός». Μέσα μας συνυπάρχουν:

  • ένα φοβισμένο παιδί που διψά για αγάπη
  • ένα κομμάτι που αντέχει τα πάντα για να μη βιώσει εγκατάλειψη
  • ένα θυμωμένο ή προστατευτικό κομμάτι
  • ένα ώριμο, ενήλικο μέρος που βλέπει πιο καθαρά

Συχνά, στις σχέσεις δεν επιλέγει ο ώριμος ενήλικας. Επιλέγει το τραυματισμένο κομμάτι που αναζητά αυτό που κάποτε του έλειψε.

Η διαμόρφωση του εαυτού

Ο Carl Rogers μίλησε για την ασυμφωνία ανάμεσα στον οργανισμικό εαυτό και στον εαυτό που διαμορφώθηκε μέσα από όρους αξίας. Αν κάποιος έμαθε πως για να αγαπηθεί πρέπει να προσαρμόζεται, να αντέχει, να μη ζητά — τότε μπορεί να απομακρυνθεί από τις αυθεντικές του ανάγκες και να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τι πραγματικά του κάνει καλό.

Οι σύγχρονες προσωποκεντρικές και experiential προσεγγίσεις βλέπουν αυτές τις διαμορφώσεις ως δημιουργικές προσαρμογές επιβίωσης. Κάποτε αυτά τα μοτίβα βοήθησαν το άτομο να διατηρήσει δεσμό και ψυχική συνοχή. Στην ενήλικη ζωή, όμως, μπορεί να το οδηγούν σε σχέσεις που αναπαράγουν πόνο.

Και εδώ μπαίνει η θεραπεία

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι απλώς να «σου πει να διαλέγεις καλύτερα». Αν ήταν τόσο απλό, θα αρκούσε η λογική. Η θεραπεία προσπαθεί να δημιουργήσει μια νέα σχεσιακή εμπειρία — έναν χώρο όπου:

  • δεν χρειάζεται να κερδίσεις την αποδοχή
  • μπορείς να υπάρξεις χωρίς να φοβάσαι εγκατάλειψη
  • τα τραυματισμένα κομμάτια σου ακούγονται αντί να ντρέπονται
  • μαθαίνουμε ότι η ασφάλεια δεν είναι βαρετή — και ότι η ένταση δεν είναι αγάπη

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άτομο αρχίζει να αναγνωρίζει ποιο κομμάτι του ενεργοποιείται, να αντέχει διαφορετικού τύπου εγγύτητα, να αποκτά εσωτερική συνοχή — και να επιλέγει σχέσεις όχι από τραύμα, αλλά από μεγαλύτερη επίγνωση και αυθεντικότητα.

Ίσως τότε η ερώτηση να αλλάζει.

Από: «Γιατί πέφτω πάντα στον λάθος άνθρωπο;»

σε: «Τι ήταν τόσο οικείο εκεί μέσα για μένα — και τι χρειάζομαι σήμερα για να μη χάνω πια τον εαυτό μου μέσα στις σχέσεις;»

Βιβλιογραφία

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Cozolino, L. (2006). The neuroscience of human relationships: Attachment and the developing social brain. Norton.

Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. In M. Greenberg, D. Cicchetti, & E. Cummings (Eds.), Attachment in the preschool years (pp. 121–160). University of Chicago Press.

Rogers, C. R. (1961). On becoming a person. Houghton Mifflin.

van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. Hogarth Press.

Ειρήνη Κασιμάτη

Trauma Bonding: όταν η αγάπη μπλέκεται με τον φόβο

Ειρήνη Κασιμάτη

Υπάρχουν σχέσεις που, ακόμη κι όταν μας πληγώνουν, φαίνεται αδύνατο να τις αφήσουμε.

Σχέσεις που μας εξαντλούν, μας μπερδεύουν ή μας κάνουν να χάνουμε τον εαυτό μας — κι όμως συνεχίζουμε να επιστρέφουμε σε αυτές με ένταση, ελπίδα ή βαθιά ανάγκη.

Πολλές φορές αυτό που συμβαίνει δεν είναι απλώς «δυσκολία αποχωρισμού» ή «υπερβολική αγάπη».

Μπορεί να πρόκειται για αυτό που στην ψυχολογία ονομάζεται trauma bonding ή αλλιώς τραυματικός δεσμός.

Τι είναι το trauma bonding;

Ο όρος trauma bonding διατυπώθηκε αρχικά από τους Donald G. Dutton και Susan Painter στις αρχές της δεκαετίας του 1980, μέσα από τη μελέτη κακοποιητικών σχέσεων και της δημιουργίας ισχυρών συναισθηματικών δεσμών σε συνθήκες επαναλαμβανόμενης κακοποίησης και επανασύνδεσης.

Ο τραυματικός δεσμός είναι ένας βαθύς συναισθηματικός δεσμός που δημιουργείται μέσα από την επαναλαμβανόμενη εναλλαγή:

  • πόνου και ανακούφισης,
  • φόβου και τρυφερότητας,
  • απόστασης και επανασύνδεσης.

Ο άλλος άνθρωπος γίνεται σταδιακά ταυτόχρονα:

  • η πηγή της πληγής,
  • αλλά και η πηγή της παρηγοριάς.

Έτσι δημιουργείται ένας πολύ ισχυρός αλλά και βαθιά μπερδεμένος δεσμός, όπου η ανάγκη για σύνδεση συνυπάρχει με την αγωνία, την ανασφάλεια ή τον φόβο απώλειας.

Πώς δημιουργείται;

Στον πυρήνα του trauma bonding βρίσκεται ένας μηχανισμός που στη συμπεριφορική ψυχολογία ονομάζεται «διαλείπουσα ενίσχυση» (intermittent reinforcement).

Το άτομο που πληγώνει γίνεται συχνά και εκείνος στον οποίο κάποιος στρέφεται για παρηγοριά και συναισθηματική ασφάλεια. Μια στιγμή μπορεί να απορρίπτει, να απομακρύνεται ή να πληγώνει, και την επόμενη να δείχνει τρυφερότητα, μεταμέλεια, αγάπη ή να υπόσχεται αλλαγή.

Αυτή η συνεχής και απρόβλεπτη εναλλαγή ενεργοποιεί βαθιά το σύστημα προσκόλλησης και δημιουργεί έναν ιδιαίτερα ισχυρό συναισθηματικό δεσμό. Το άτομο συχνά παραμένει συνδεδεμένο όχι μόνο με αυτό που η σχέση είναι στο παρόν, αλλά και με την ελπίδα αυτού που θα μπορούσε να γίνει.

Έτσι, το άτομο συχνά αρχίζει να ζει περιμένοντας τη «καλή στιγμή» — την επιστροφή της τρυφερής, διαθέσιμης ή αγαπητικής πλευράς του άλλου — ελπίζοντας ότι κάποια στιγμή η σχέση θα γίνει σταθερά ασφαλής.

Σύγχρονες έρευνες συνδέουν το trauma bonding με την ανασφαλή προσκόλληση, το αναπτυξιακό τραύμα, αλλά και με μηχανισμούς ελέγχου και συναισθηματικής απορρύθμισης μέσα στις στενές σχέσεις. Παράγοντες όπως το παιδικό τραύμα, η έντονη ανάγκη συναισθηματικής βεβαιότητας και ο φόβος εγκατάλειψης φαίνεται να ενισχύουν τη δημιουργία τραυματικών δεσμών.

Όταν η αγάπη συνδέεται με την αγωνία

Άνθρωποι που έχουν μεγαλώσει με συναισθηματική αστάθεια, φόβο εγκατάλειψης ή απρόβλεπτες σχέσεις μπορεί να δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τι σημαίνει πραγματική ασφάλεια μέσα σε μια σχέση.

Το νευρικό σύστημα συχνά μαθαίνει:

  • να βρίσκεται σε διαρκή επαγρύπνηση
  • να αναζητά συνεχώς επιβεβαίωση
  • να φοβάται την απόσταση
  • να βιώνει την ηρεμία ως «κενό»

Έτσι, η αγωνία μπορεί να μπερδευτεί με την οικειότητα.

Ο άνθρωπος μπορεί να νιώθει:

  • ότι δεν μπορεί να φύγει
  • ότι χάνει τον εαυτό του όταν απομακρύνεται ο άλλος
  • ότι χρειάζεται συνεχώς να «κερδίζει» την αγάπη
  • ή ότι η αξία του εξαρτάται από τη διατήρηση της σχέσης

Κάποιες φορές, ο άνθρωπος μένει συνδεδεμένος όχι μόνο με αυτό που η σχέση είναι, αλλά και με αυτό που ελπίζει πως μπορεί να γίνει.

Γιατί είναι τόσο δύσκολη η αποδέσμευση;

Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία στον τραυματικό δεσμό είναι ότι ο αποχωρισμός δεν βιώνεται μόνο συναισθηματικά. Συχνά η δυσκολία αποτυπώνεται και στο σώμα.

Η απομάκρυνση μπορεί να φέρει:

  • άγχος
  • αίσθηση κενού
  • έντονη νοσταλγία
  • ενοχές
  • ακόμη και κάτι που μοιάζει με «στέρηση»

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η σχέση ήταν ασφαλής ή υγιής. Σημαίνει ότι το σύστημα προσκόλλησης έχει δεθεί βαθιά με έναν τρόπο σύνδεσης που βασίζεται στην αστάθεια και στην αγωνία.

Και πολλές φορές, μαζί με τον άνθρωπο, είναι δύσκολο να αποχωριστεί κανείς και:

  • την ελπίδα
  • τη φαντασίωση της αλλαγής
  • την ανάγκη να «σωθεί» η σχέση
  • ή τη λαχτάρα να εμφανιστεί ξανά η τρυφερή εκδοχή του άλλου

Μπορεί να αλλάξει αυτό;

Η αποδέσμευση από έναν τραυματικό δεσμό συνήθως δεν συμβαίνει απότομα.

Είναι συχνά μια αργή διαδικασία όπου το άτομο αρχίζει:

  • να αναγνωρίζει τον κύκλο
  • να ξεχωρίζει την αγάπη από την αγωνία
  • να μαθαίνει να αντέχει την ηρεμία
  • να ξαναβρίσκει τα όριά του
  • και να δημιουργεί σχέσεις όπου δεν χρειάζεται να παλεύει συνεχώς για να αισθανθεί ασφαλές

Η θεραπευτική σχέση μπορεί να βοηθήσει σημαντικά σε αυτή τη διαδικασία, προσφέροντας έναν χώρο όπου η σύνδεση δεν βασίζεται στον φόβο, στην αστάθεια ή στην ανάγκη επιβίωσης.

Ίσως τότε, σιγά-σιγά, η σχέση να πάψει να μοιάζει με μάχη για επιβεβαίωση — και να αρχίσει να μοιάζει περισσότερο με συνάντηση.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Bowlby, J. (1969/1982). Attachment and Loss.

Carnes, P. (1997). The Betrayal Bond: Breaking Free of Exploitive Relationships.

Dutton, D. G., & Painter, S. (1993). Emotional Attachments in Abusive Relationships: A Test of Traumatic Bonding Theory. Violence and Victims, 8(2), 105–120.

Herman, J. (1992). Trauma and Recovery.

Mikulincer, M., & Shaver, P. (2007). Attachment in Adulthood.

Shaughnessy, K., et al. (2023). Childhood trauma, attachment insecurity, and traumatic bonding in intimate relationships.

Effiong, P., et al. (2022). Traumatic bonding in victims of intimate partner violence is intensified via empathy.

van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score.